TAT- Secondary and Higher Secondary Prelim_Paper_1 Preparation_MCQ SET:  ગુજરાતી વ્યાકરણ_જોડણી

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં જોડણીના નિયમો ખૂબ જ પાયાના છે. અહીં સૌથી મહત્વના નિયમો ઉદાહરણો સાથે સમજાવ્યા છે:

૧. 'ઇ' અને 'ઉ' ના સ્થાન આધારિત નિયમો

·       નિયમ: અક્ષરના અંતે આવતો 'ઇ' હંમેશા દીર્ઘ (ી) હોય છે.

o   ઉદાહરણ: નદી, કીડી, સીટી, કવિતા (અહીં 'તા' છે એટલે લાગુ ન પડે), ખાતરી, સખી.

o   અપવાદ: સંસ્કૃત શબ્દો જેવા કે 'કવિ', 'હરિ', 'પતિ', 'ગિરિ' માં હ્રસ્વ (િ) આવે છે.

·       નિયમ: અક્ષરના અંતે આવતો 'ઉ' હંમેશા હ્રસ્વ (ુ) હોય છે.

o   ઉદાહરણ: લાડુ, ભોળુ, જાદુ, સાધુ, ગુરુ, વાયુ.

૨. શબ્દની લંબાઈ (અક્ષરની સંખ્યા) મુજબ નિયમ

·       બે અક્ષરના શબ્દમાં:

o   પહેલો અક્ષર 'ઇ' કે 'ઉ' હોય તો તે દીર્ઘ હોય છે.

o   ઉદાહરણ: ઘી, ફી, બી, દૂધ, ફૂલ, ભૂલ, દૂબ, છીણી.

·       ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં (ખૂબ IMP):

o   જો બીજો અક્ષર દીર્ઘ હોય, તો પહેલો અક્ષર હ્રસ્વ (િ/ુ) થાય.

o   ઉદાહરણ: કિનારો (ના દીર્ઘ છે), ઉધારો, બિલાડી, ગુજરાતી, દુકાન.

o   જો બીજો અક્ષર હ્રસ્વ હોય, તો પહેલો અક્ષર દીર્ઘ (ી/ૂ) થાય.

o   ઉદાહરણ: કિંમત, દીકરી, સુરત, પૂનમ, ચીપિયો.

૩. જોડાક્ષરનો નિયમ

·       નિયમ: જોડાક્ષરની પૂર્વે (પહેલા) આવતો 'ઇ' કે 'ઉ' હંમેશા હ્રસ્વ (િ/ુ) હોય છે.

o   ઉદાહરણ: કિસ્સો, ચિઠ્ઠી, રિક્ષા, જિલ્લો, ઉત્સાહ, ઉલ્લેખ, શુદ્ધ, મુક્તિ, ચુસ્ત.

૪. અનુસ્વારનો નિયમ

·       નિયમ: તીવ્ર અનુસ્વાર (જેનું ઉચ્ચારણ સ્પષ્ટ થાય) પહેલાનો 'ઇ' કે 'ઉ' હ્રસ્વ હોય છે.

o   ઉદાહરણ: ભીંત, હિંમત, સિંઘ, કુંભ, ઉંદર, ગુંજ, સુંવાળું.

૫. વિશિષ્ટ પ્રત્યયો (Suffixes) ના નિયમો

·       'ઇકા' પ્રત્યય: 'ઇ' હ્રસ્વ (િ) રહે છે.

o   ઉદાહરણ: લેખિકા, નવલિકા, બાલિકા, નાયિકા.

·       'ઇત' પ્રત્યય: 'ઇ' હ્રસ્વ (િ) રહે છે.

o   ઉદાહરણ: રચિત, ગણિત, પરિણિત, લિખિત.

·       'ઇની' પ્રત્યય: 'ઇ' હ્રસ્વ અને પછી દીર્ઘ.

o   ઉદાહરણ: નલિની, ગજિની, રાગિણી.

·       'વતી' / 'મતી' પ્રત્યય: છેલ્લો 'ઇ' દીર્ઘ (ી) જ રહે.

o   ઉદાહરણ: ભગવતી, ઇન્દુમતી, ગુણવતી, ભાગ્યવતી.

·       'ઈય' પ્રત્યય: 'ઈ' દીર્ઘ (ી) થાય.

o   ઉદાહરણ: ભારતીય, રાષ્ટ્રીય, સ્તુત્ય (નિયમ મુજબ), માનનીય.

૬. 'ય' પૂર્વેનો નિયમ

·       નિયમ: શબ્દમાં 'ય' અક્ષર આવતો હોય તો તેની તરત પહેલાનો 'ઇ' હંમેશા હ્રસ્વ (િ) હોય છે.

o   ઉદાહરણ: હોશિયાર, દરિયો, ક્ષત્રિય, હથિયાર, રુપિયો, લાઠિયો.

૭. સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દોના ખાસ ઉદાહરણો (જે વારંવાર પૂછાય છે)

·       આશીર્વાદ: 'ર્' હંમેશા 'વા' પર આવે.

·       પરીક્ષા: 'રી' દીર્ઘ જ આવે (પરિ + ઈક્ષા).

·       મુહૂર્ત: 'મુ' હ્રસ્વ અને 'હૂ' દીર્ઘ (ખૂબ જ IMP).

·       જિજ્ઞાસા: 'જિ' હ્રસ્વ.

·       શારીરિક: પહેલી 'રી' દીર્ઘ, બીજી 'રિ' હ્રસ્વ.

·       કુતૂહલ: 'કુ' હ્રસ્વ, 'તૂ' દીર્ઘ.

પરીક્ષા માટે ટિપ્સ:

૧. 'િ' અને 'ુ' ને હ્રસ્વ (નાનું) કહેવાય.

૨. 'ી' અને 'ૂ' ને દીર્ઘ (મોટું) કહેવાય.

૩. મોટાભાગે સંસ્કૃતમાંથી આવેલા શબ્દોમાં 'તિ' અંતે આવતું હોય તો તે હ્રસ્વ 'િ' હોય છે (દા.ત. શક્તિ, ભક્તિ, પ્રીતિ, નીતિ).

 

ક્રમ	ખોટી જોડણી	સાચી જોડણી	ક્રમ	ખોટી જોડણી	સાચી જોડણી
૧	આશીર્વાદ	આશીર્વાદ (ર્ વ ઉપર)	૨૧	દીવાળી	દિવાળી
૨	અતીથી	અતિથિ	૨૨	કુતૂહલ	કુતૂહલ
૩	કીરીટ	કિરીટ	૨૩	મુહુર્ત	મુહૂર્ત
૪	દીકરી	દીકરી	૨૪	જીજ્ઞાસા	જિજ્ઞાસા
૫	પ્રતીતી	પ્રતીતિ	૨૫	નીમીત્ત	નિમિત્ત
૬	પરીસ્થીતી	પરિસ્થિતિ	૨૬	વીદ્યાર્થી	વિદ્યાર્થી
૭	મીનીટ	મિનિટ	૨૭	શારીરીક	શારીરિક
૮	યુનીવર્સીટી	યુનિવર્સિટી	૨૮	નીયમીત	નિયમિત
૯	અભીનેત્રી	અભિનેત્રી	૨૯	પસ્તી	પસ્તી
૧૦	દીવસ	દિવસ	૩૦	સુર્ય	સૂર્ય
૧૧	કમીટી	કમિટી	૩૧	પુર્ણીમા	પૂર્ણિમા
૧૨	થીયેટર	થિયેટર	૩૨	ભુમીતી	ભૂમિતિ
૧૩	સ્થીતી	સ્થિતિ	૩૩	વીજળી	વીજળી
૧૪	પ્રીતી	પ્રીતિ	૩૪	પૂર્વાભિમુખ	પૂર્વાભિમુખ
૧૫	અંતીમ	અંતિમ	૩૫	આહુતી	આહુતિ
૧૬	નીરીક્ષક	નિરીક્ષક	૩૬	કીંમત	કિંમત
૧૭	પરીક્ષા	પરીક્ષા	૩૭	ભીખારી	ભિખારી
૧૮	સીમીત	સીમિત	૩૮	ઉર્મી	ઊર્મિ
૧૯	ઉતીર્ણ	ઉત્તીર્ણ	૩૯	સાહીત્ય	સાહિત્ય
૨૦	જીલ્લા	જિલ્લા	૪૦	કુત્રીમ	કૃત્રિમ

 

 

જોડાક્ષર અને વિશિષ્ટ જોડણી

• ૪૧. ઉલ્લેખ (ઉલેખ નહીં)
• ૪૨. નિષ્ણાવત
• ૪૩. જ્યોત્સ્ના (ત અને સ અડધો)
• ૪૪. ઉચ્છવાસ
• ૪૫. નિશ્ચિત
• ૪૬. મનોવૃત્તિ
• ૪૭. વૈજ્ઞાનિક
• ૪૮. મધ્યસ્થ
• ૪૯. શ્રદ્ધાંજલિ (લિ હ્રસ્વ)
• ૫૦. લિખિતંગ
• ૫૧. સુષુપ્ત
• ૫૨. વશીકરણ
• ૫૩. નિષ્કપટ
• ૫૪. પ્રજ્વલિત (એક જ 'જ')
• ૫૫. ઉધ્ધત
• ૫૬. ગણિત
• ૫૭. બુદ્ધિશાળી
• ૫૮. પરિશિષ્ટ
• ૫૯. સચિવ
• ૬૦. નિશ્ચય
• ૬૧. દ્રષ્ટિકોણ
• ૬૨. હરિશ્ચંદ્ર
• ૬૩. આજીવિકા
• ૬૪. શિબિર
• ૬૫. મિશ્રણ
• ૬૬. ચારિત્ર્ય
• ૬૭. શિસ્ત
• ૬૮. નિષ્ઠા
• ૬૯. પરિણામ
• ૭૦. વિશિષ્ટ

---

૩. અન્ય મહત્વના શબ્દો

• ૭૧. કીર્તિ
• ૭૨. મૂર્તિ
• ૭૩. પ્રવૃત્તિ
• ૭૪. નિવૃત્તિ
• ૭૫. વિનંતી
• ૭૬. કૌતુક
• ૭૭. ઐતિહાસિક
• ૭૮. કૌટુંબિક
• ૭૯. પારિતોષિક
• ૮૦. સહાનુભૂતિ
• ૮૧. મનોદશા
• ૮૨. મનોરંજન
• ૮૩. રજની
• ૮૪. સરસ્વતી
• ૮૫. પૃથ્વી
• ૮૬. હૃદય
• ૮૭. શ્રુતલેખન
• ૮૮. ગૃહિણી
• ૮૯. કવિયિત્રી (ખૂબ IMP)
• ૯૦. સિંહાસન
• ૯૧. શિરોમણી
• ૯૨. જિજ્ઞાસુ
• ૯૩. નિરોગી
• ૯૪. નીરવ
• ૯૫. દુનિયા
• ૯૬. રુચિ
• ૯૭. સુશ્રુષા
• ૯૮. લિપિ
• ૯૯. જિંદગી
• ૧૦૦. નિશાની

ઘણીવાર ખોટી લખાતા શબ્દોની સાચી જોડણી:

1.     ખોટું: હોંશીયારી → સાચું: હોશિયારી / હોંશિયારી 

2.     ખોટું: દેવીઓ → સાચું: દેવિયો 

3.     ખોટું: જીવદયા → સાચું: જીવદયા (આ સાચું છે, પણ 'જીવદયા' વધુ પ્રચલિત) 

4.     ખોટું: અળીગર → સાચું: અળગર / અળીગર 

5.     ખોટું: શાકાહારી → સાચું: શાકાહારી (સામાન્ય રીતે સાચું, પણ બે 'ા'નો ઉપયોગ તપાસો)

6.     ખોટું: માંસાહારી → સાચું: માંસાહારી

7.     ખોટું: કુટુંમ્બ → સાચું: કુટુંબ

8.     ખોટું: સબળો → સાચું: સબળો (અર્થ: બળવાન)

9.     ખોટું: કબુતર → સાચું: કબૂતર

10.  ખોટું: પૃથ્વી → સાચું: પૃથ્વી (સાચું, પણ ઉચ્ચારણ યાદ રાખો)

11.  ખોટું: વરસાદ → સાચું: વરસાદ

12.  ખોટું: ઉંચાઈ → સાચું: ઊંચાઈ

13.  ખોટું: પોહોંચ → સાચું: પહોંચ

14.  ખોટું: સંધ્યાકાળ → સાચું: સંધ્યાકાળ (સંધ્યા+કાળ)

15.  ખોટું: અત્તર → સાચું: અત્તર

16.  ખોટું: કસુંબલ → સાચું: કેસરી / કેસૂડો (સંદર્ભ પ્રમાણે)

17.  ખોટું: ભોપાળું → સાચું: ભોપાળું (એક પ્રકારનું કાપડ) 

18.  ખોટું: શગડી → સાચું: શગડી

19.  ખોટું: હજામ → સાચું: હજામ

20.  ખોટું: લાકડી → સાચું: લાકડી

21.  ખોટું: પરોણો → સાચું: પરોણો / પરોણા

22.  ખોટું: અતિથિ → સાચું: અતિથિ (સંસ્કૃત શબ્દ)

23.  ખોટું: ભયચારિ → સાચું: (સંદર્ભ સ્પષ્ટ નથી, કદાચ 'ભય ચારે' કે અન્ય) 

24.  ખોટું: કૃપા → સાચું: કૃપા

25.  ખોટું: અનુગ્રહ → સાચું: અનુગ્રહ

 

૧. હ્રસ્વ 'ઇ' અને 'ઉ' વાળા શબ્દો (જેમાં ભૂલ થવાની શક્યતા વધુ હોય)

૧. અતિથિ (બંને હ્રસ્વ) ૨. પરિસ્થિતિ (ત્રણેય હ્રસ્વ) ૩. સમિતિ (બંને હ્રસ્વ) ૪. નિમિત્ત (નિ અને મિ હ્રસ્વ) ૫. પ્રતીતિ (પ્રતી-દીર્ઘ, તિ-હ્રસ્વ) ૬. પરિચિત ૭. વિનંતી (તિ દીર્ઘ) ૮. હથિયાર (ય પૂર્વે 'િ') ૯. હોશિયાર ૧૦. દરિયો ૧૧. ક્ષત્રિય ૧૨. મિનિટ (બંને હ્રસ્વ) ૧૩. યુનિવર્સિટી (યુ-નિ-વર્-સિ હ્રસ્વ, ટી-દીર્ઘ) ૧૪. શારીરિક (રી-દીર્ઘ, રિ-હ્રસ્વ) ૧૫. પ્રાથમિક ૧૬. માનસિક ૧૭. વૈજ્ઞાનિક ૧૮. પરિશિષ્ટ ૧૯. વિશિષ્ટ ૨૦. ચિઠ્ઠી

---

૨. 'ઉ' અને 'ઊ' ના ગૂંચવતા શબ્દો

૨૧. મુહૂર્ત (મુ-હ્રસ્વ, હૂ-દીર્ઘ) - સૌથી વધુ પૂછાયેલો ૨૨. કુતૂહલ (કુ-હ્રસ્વ, તૂ-દીર્ઘ) ૨૩. અનુકૂળ (નુ-હ્રસ્વ, કૂ-દીર્ઘ) ૨૪. પ્રતિકૂળ ૨૫. સૂચિ (સૂ-દીર્ઘ, ચિ-હ્રસ્વ) ૨૬. સૂચિપત્ર ૨૭. જિજ્ઞાસુ (સુ-હ્રસ્વ) ૨૮. ભૂમિતિ (ભૂ-દીર્ઘ, મિ-તિ હ્રસ્વ) ૨૯. સૂક્ષ્મ ૩૦. શૂન્ય ૩૧. દૂષિત ૩૨. પૂજ્ય ૩૩. મૂડી ૩૪. ખૂંધ ૩૫. ગૂંચ ૩૬. ઊર્મિ (ઊ-દીર્ઘ, ર્મિ-હ્રસ્વ) ૩૭. ઊર્જા ૩૮. ઉત્તીર્ણ ૩૯. યુક્તિ ૪૦. કિશોર

---

૩. જોડાક્ષર અને 'ર્' (રેફ) વાળા શબ્દો

૪૧. આશીર્વાદ (ર્ વા ઉપર) ૪૨. પુનરુક્તિ (ર આખો, રુ હ્રસ્વ) ૪૩. નિર્ણાયક ૪૪. અંતર્ધાન (ર્ ધા ઉપર) ૪૫. કર્તવ્ય ૪૬. જ્યોત્સ્ના (ત અને સ અડધો) ૪૭. ઉચ્છવાસ (છ નીચે ચ) ૪૮. નિષ્ણાવત ૪૯. શુશ્રૂષા (શ્રૂ દીર્ઘ) ૫૦. પૂર્વાભિમુખ ૫૧. પશ્ચાત્તાપ (બે 'ત') ૫૨. તત્ત્વ (બે 'ત' અડધા) ૫૩. સંસ્કૃતિ ૫૪. પ્રજ્વલિત (એક જ 'જ') ૫૫. ઉજ્જવલ (બે 'જ' અડધા) ૫૬. દ્રષ્ટિ ૫૭. સૃષ્ટિ ૫૮. પૃથ્વી ૫૯. વૃત્તિ ૬૦. નિશ્ચિત

---

૪. 'ઈ' અને 'આઈ' પ્રત્યય વાળા શબ્દો

૬૧. કીર્તિ (તિ હ્રસ્વ) ૬૨. મૂર્તિ (તિ હ્રસ્વ) ૬૩. પ્રીતિ (તિ હ્રસ્વ) ૬૪. રીતિ ૬૫. નીતિ ૬૬. દીપ્તિ ૬૭. શક્તિ ૬૮. ભક્તિ ૬૯. મુક્તિ ૭૦. સ્થિતિ

---

૫. સ્ત્રીલિંગ અને અન્ય વિશેષ શબ્દો

૭૧. કવિયિત્રી (ખૂબ જ IMP - યિ હ્રસ્વ, ત્રી દીર્ઘ) ૭૨. ગૃહિણી ૭૩. વિદુષી ૭૪. અભિનેત્રી ૭૫. કુમારિકા (રિ હ્રસ્વ) ૭૬. લેખિકા ૭૭. પાલિકા ૭૮. નવલિકા ૭૯. દીકરી ૮૦. પસ્તી

---

૬. વિવિધ પરીક્ષામાં પૂછાયેલા મિશ્ર શબ્દો

૮૧. ઋષિ ૮૨. વૃદ્ધ ૮૩. શ્રદ્ધાંજલિ (લિ હ્રસ્વ) ૮૪. પરિણામ ૮૫. વૈશિષ્ટ્ય ૮૬. ચૌદશ ૮૭. નિશાની ૮૮. નિરોગી (નિ દીર્ઘ) ૮૯. નીરવ (ની દીર્ઘ) ૯૦. ઐતિહાસિક ૯૧. કૌટુંબિક ૯૨. પારિતોષિક ૯૩. સાહિત્ય ૯૪. મનોવૃત્તિ ૯૫. જિંદગી ૯૬. કિંમત ૯૭. જિલ્લો ૯૮. નિશ્ચય ૯૯. સત્યાગ્રહ ૧૦૦. ગુજરાતી